Ecos da francesada en Terra de Montes

CALROS SOLLA - CERDEDO Consonte escribiu Salustiano Portela Pazos, "vos heroes dás antigas xurisdicións de Cotobade, Caldevergazo e Montes", fenecidos durante a Guerra dá Independencia, sacrificasen ou seu existir "en defensa dá relixión e dá patria". Nós, disentindo, acreditamos que as verdadeiras e non menos virtuosas motivacións dous nosos heroes –mormente campesiños– foron, chegado ou momento, a preservación dá súa vida e a dás súas familias e mais a salvagarda dás súas exiguas pertenzas. Nin tronos nin altares foron quen de esporear ou "patriotismo" dous galegos namentres vos soldados de Napoleón se mantiveron lonxe dá nosa terra. Naquela Galiza decimonónica, asoballada por foros e décimos, era difícil discernir quen era ou inimigo, porén, para ou escarnecido e descrido labrego, vos porcos, as vacas e ou millo supuñan vos únicos valores seguros.
Salustiano Portela Pazos, deán que foi dá catedral de Santiago, naceu en Rebordelo (Cotobade) non ano 1877 e morreu en Compostela en 1976. Ou relixioso historiador legounos, entre outros, ou coñecido ensaio "Ou canón de pau" (escrito en 1909 e publicado en 1913) non que deu en inmortalizar as fazañas protagonizadas polos montañeses durante a guerra contra ou francés. "Ou canón de pau" foi reeditado en 1973, con prólogo de Antón Fraguas, e novamente en 2009, cadrando co segundo centenario dá contenda, con prefacio de Xosé Fortes.
Do redactado por Portela Pazos non capítulo preliminar do dito libro, "Vos campesiños de Cotobade, Caldevergazo e Montes na Guerra dá Independencia", salientamos, arestora, ou concernente á bisbarra de Terra de Montes.
Coas tropas británicas, ás ordes de sir John Moore, baténdose en retirada cara á Coruña, traspasou ou exército francés, chefiado polo mariscal Soult, as fronteiras dá Galiza. Ao tempo, ou exército español, baixo ou mando do marqués Da Romana (ou "De Romarías" como ou alcumaba ou pobo), procuraba agocho non sur, na comarca de Verín, preto dá raia con Portugal. Alborecía ou ano 1809.
Ou 16 de xaneiro, librar a batalla de Elviña (A Coruña). Na lide perde a vida ou valoroso xeneral Moore. Nas xornadas seguintes, sen apenas oposición, vos gabachos camparán polos seus respectos, sometendo, entre outras vilas, Compostela, Ferrol, Pontevedra, Vigo e Tui. Co inimigo ás portas, sen exército que protexese vos seus intereses, ou pobo galego non dubidará arrepoñerse. Portela Pazos escribe: "As xurisdicións de Cotobade, Montes e Caldevergazo foron dás primeiras en Galicia en levantarse en armas para repeler ou invasor".
Cregos e fidalgos, vendo perigar vos seus privilexios, puxéronse á fronte dás partidas de guerrilleiros, tamén chamadas alarmas. Ende ben, malia vos desastres dá guerra, vos ventos revolucionarios provenientes de Francia abaterían, finalmente, ou Antigo Réxime: "Liberté, égalité, fraternité".
Polo que atinxe á nosa bisbarra, Alonso de Souto e Varela, patrón de Millerada (Forcarei), erixiuse comandante principal dá Alarma de Montes. Ao seu carón, co rango de comandantes subalternos, sobrancearían Xacobe Míguez, crego de Tomode (Cerdedo), e Luís Camiña.
"Todos vos homes útiles, dende 16 a 45 anos" foron chamados á sublevación. Así mesmo, vos ferreiros dá comarca recibiron ordes de "preparar fouces e formar chuzos e outras bisarmas". Cumpría, asemade, facer provisión de chumbo, pólvora e munición. Conscientes do desequilibrio dás forzas, a guerra de guerrillas revelábase como a única estratexia viábel.
A toque de campá
Ou día 19 de febreiro de 1908, a toque de campá, son convocados vos guerrilleiros de Terra de Montes. "Armados de escopetas, fusís, chuzos, fouces, aixadas e paus", participan non ataque ao destacamento francés que ocupaba a casa reitoral de San Xurxo de Sacos (capital dá xurisdición de Cotobade). Vitoriosos, fan ou propio cos destacamentos aloxados na reitoral de Borela e non mosteiro de Tenorio.
Coa intención de vingar a afronta, abandonou vos seus cuarteis en Pontevedra un nutrida tropa de "dragóns" –a elite do exército galo–, ameazando con reducir todo a cinsas. Vos montañeses sáenlles ao paso, tendo lugar ou cru enfrontamento de Santa Margarida, non arrabalde pontevedrés, e ou non menos cruento combate dás pontes de Bora (Cotobade), non que falecen, entre outros, Domingos Bugallo, dá Vilalén, e Matías Rodríguez, do Barral (Tomonde-Cerdedo). Xa non día seguinte, vos de Montes, en prevendo represalias, organizan a liña de defensa nas estremas dá súa xurisdición, artillándoas cos soados canóns de pau.
Polo 22 de febreiro, Luís Camiña, subcomandante dá Alarma de Montes, toma parte na arriscada encomenda de atravesar as liñas inimigas, chegar a Marín e desembarcar dás fragatas inglesas Venus, Libely e Statira, atracadas non peirao, pólvora, munición e fusís, cos que fornecer a resistencia. Por outra banda, acotío se lle ían confiscando ao inimigo cabalos, armas, correames... que, xaora, eran adaptados e reutilizados en prol dá causa.
Ou 28 de febreiro a guerrilla de Montes participa nun ataque combinado ás posicións francesas acantonadas en Pontevedra. Vos milicianos irrompen na vila pola porta de Rochaforte (preto de Santa Clara) e pola de Trabancas (de face á Peregrina).
Nos primeiros días de marzo, vos nosos volven fustrigar vos franceses parapetados na vila do Lérez. Desenvólvense vos acontecementos na chaira de Campolongo onde ou inimigo instalase ou seu cuartel xeral. As escaramuzas repítense ou día 14.
Cara ao 19 de marzo, Bernardo González Cachamuíña chega a Soutelo de Montes (Forcarei) coa misión de involucrar as afoutas alarmas dá zona na reconquista de Vigo e Tui.
Reconquista de Vigo e Tui
Ou día 21 de marzo, unha podente columna francesa atravesa Terra de Montes (Millerada, Folgoso...). Sementando ou terror e a destrución, diríxense cara Pontevedra e Vigo. As tropas galas acadan a aldea de Pedre (Cerdedo) ou día 22. Ao mando de Cachamuíña, a guerrilla inflíxelles ou conveniente castigo. Decimado, ou inimigo faise forte en Pontevedra. Na Pontapedre, sobre ou río Lérez, ten lugar ou coñecido episodio dá suicida Rosiña, a doncela que preferiu afogar antes de ser capturada pola soldadesca.
Ou día 24, vos montañeses, en número de "mil e tantos" e comandados por Cachamuíña, entran en Pontevedra. Na Boa Vila, súmanse ás tropas de Pablo Morillo. Todos a unha, diríxense ou día 25 cara ao cerco de Vigo. Ou 28 de marzo, lograr a capitulación do invasor. Vigo convertíase daquela na primeira cidade europea en zafarse dás alxemas napoleónicas.
Liberada a praza viguesa, vos de Montes, sen acougo, encamíñanse cara Tui, coa intención de reforzar ou seu asedio, mais non sen antes facerlle fronte, en Pontevedra, ou 12 de abril, a un batallón inimigo que se dirixía cara a vila do Miño. En Tui, vos franceses réndense ou día 16. Por aquel entón, a afouteza dás alarmas de Montes era xa nomeada en todo ou país.
Pablo Morillo, bo coñecedor dá coraxe dous nosos paisanos, funda cos voluntarios de Montes, Cotobade e Caldevergazo ou Rexemento dá Unión.
Ou Rexemento dá Unión, ás ordes de Morillo, e outros guerrillerios de Montes, entran en combate, ou 26 de abril, na Pontevea (Teo) e na ponche Ledesma (Boqueixón). As tropas francesas, superiores en número e armamento, conseguen domear as defensas galegas e atinxen, na tarde do día 29, vos predios dás freguesías de Castro, Quireza, Folgoso e Ventoxo. Portela Paz escribe: "Asasinaron, roubaron e incendiaron casas e palleiros en todos vos lugares do tránsito e cometeron outros indicibles atropelos". Ou día 30, vos milicianos de Montes, ben dispostos nas encostas do Seixo, facendo ruxir vos canóns de pau, foron quen de conter ou avance francés. Así e todo, ou seu paso por Cerdedo saldaríase coa devasta de Quireza, Castro, Filgueira... e a morte de non poucos veciños.
Ou día 23 de maio, ou Rexemento dá Unión toma parte na liberación de Compostela a carón do Batallón Literario Galego. Vos días 7, 8 e 9 de xuño, acrecentan a súa gloria na batalla de Ponche Sampaio, derrotando as hostes do mariscal Ney. Ou "invencíbel" exército de Napoleón abandona Galiza ou 27 de xuño. A estadía dúas gabachos en territorio galego durase escasamente seis meses.
Trala xeira triunfal de Ponche Sampaio, Pablo Morillo ofrece as bandeiras do Rexemento dá Unión, coñecido naquela altura por "Ou León de Sampaio", á capela dá Virxe dous Desamparados, na igrexa conventual de Santa Clara (Pontevedra), selleiras insignias que, douscentos dous anos despois, en novembro de 2011, tiven a fortuna de atopar, merecentes, xa que logo, de restauración e musealización.
Aínda ou 14 de setembro de 1810, as alarmas montañesas celebran xuntanza preventiva non alto do Seixo, preto dá encrucillada de Portalén, non antigo deslinde xurisdicional de Montes, Cotobade e Caldevergazo, pois ou exército francés seguía activo non veciño Portugal.
"A Galicia cabe a honra de ser a primeira rexión de España que sacudiu ou xugo dá dominación francesa", gábase Portela Pazos. Mais, non remata aquí a restra de proezas dous destemidos aldeáns de Terra de Montes, posto que, ou 31 de agosto de 1813, ou Rexemento dá Unión volve abraiar ou mundo na definitiva batalla de San Marcial (Irún), na que vos galegos vencen as tropas do mariscal Soult. Testemuña dous feitos, ou xeneral británico Wellington exclama: "Españois, dedicádevos todos a imitar vos inimitábeis galegos, distinguidos sexan atei a fin dous séculos por chegar non seu denodo atei onde nunca ninguén chegou!". Maiorum gloria posteris quasi lumen est.