A pegada invisible de coidar: así afecta á saúde física e emocional

“Xa se que teño que coidarme, baixar o meu nivel de tensión, ter tempo para min… Pero dime como e cando”. Se coidas dun familiar, é moi probable que as palabras de Raquel Rivera resoen na túa cabeza. Porque non expresan unicamente cansazo, senón tamén a frustración de escoitar unha e outra vez recomendacións que, por moito sentido que teñan, resultan difíciles de levar á práctica. Unha cousa é saber que hai que coidarse e outra moi distinta atopar o momento para facelo cando as necesidades dos demais ocupan boa parte do teu día, dos teus pensamentos e, en ocasións, tamén das noites.

Raquel ten 57 anos e asume en solitario o coidado das súas dúas fillas adolescentes e unha nai que caeu nunha depresión ao quedar soa. Pertence ao que se coñece como a “xeración sándwich”, formada por persoas que coidan dos seus familiares maiores mentres aínda teñen fillos ou fillas ao seu cargo. Unha dobre responsabilidade que, no seu caso, tamén tivo que compaxinar coa súa vida profesional. E iso implicou facer renuncias. “O feito de coidar consome moito tempo, condicionoume ata o punto de cambiar de traballo, porque se eu non traballo desde casa, non podo encargarme de iso”, explica Raquel no documental Coidar, de Cinfa .

Cambios no terreo laboral, pero tamén na esfera persoal, porque coidar, aínda que poida ser unha experiencia gratificante, pasa factura física e emocionalmente, afecta as relacións sociais e pode alterar profundamente a vida cotiá de quen asume esta responsabilidade. Recoñéceo Raquel e confírmao o II Estudo do Observatorio Cinfa dos Coidados, elaborado polo laboratorio farmacéutico co aval da Sociedade Española de Xeriatría e Gerontologia (SEGG).

En concreto, os resultados desta segunda edición, realizada a partir dunha mostra de máis de 3.200 persoas coidadoras en España, revelan que o 88% das persoas enquisadas sente satisfeito con este labor. Con todo, máis aló do afecto e a gratificación de coidar a un ser querido, o 62,8% considera que esta responsabilidade afectou, en maior ou menor medida, á súa saúde física e/ou mental. Entre quen recoñece repercusións na súa saúde mental, a tensión é a consecuencia máis frecuente (66,1%), seguido da ansiedade (51,7%), a irritabilidade e os cambios de humor (39,3%) e os sentimentos de tristeza e depresión (35,2%). O corpo tamén acusa o esforzo: case sete de cada dez presentas coidadoras (69,8%) sinalan cansazo ou fatiga, a metade (50,1%) sofre alteracións do soño e máis dun terzo (36,7%), dores musculares.

Ademais, o 53,8% das persoas coidadoras considera que este labor afectou ás súas relacións sociais. Entre elas, case 9 de cada 10 (88,9%) dispoñen de menos tempo libre para o lecer e as súas afeccións, mentres que o 30,8% sente maior illamento ou viu deteriorarse as súas relacións familiares e de amizade.

Apoio e visibilidade

E como se lida con todo isto sen derrubarse? Raquel explica que intenta “preservar a alegría” pero que, moitas veces, funciona nunha especie de piloto automático, sen deterse demasiado a pensar no que está a vivir. “Son cousas tan duras que se te pairas a pensar afúndesche e non é momento de pensar”, confesa. Como lles ocorre a tantas persoas coidadoras, sempre pendentes dos demais e intentando anticiparse ao que poidan necesitar, as súas propias necesidades van quedando relegadas a un segundo plano. Ata o punto de sentirse invisibles. “Moitas veces teño a sensación de que son transparente para os demais, que a xente non me ve”, conta.

Nesta situación, buscar apoio resulta fundamental. Como sinala Francisco José Tarazona Santabalbina, presidente da Sociedade Española de Xeriatría e Xerontoloxía (SEGG), “este segundo estudo do Observatorio Cinfa dos Coidados reflicte como a responsabilidade de atender a un familiar maior que necesita coidados leva á persoa que os presta, en ocasións, a necesitalos ela mesma”.

Pero dar o paso e pedir axuda non sempre é fácil, admite Raquel. Segundo o Observatorio, entre as persoas coidadoras que consideran que esta tarefa afectou á súa saúde, só o 27,7% chegou a consultar cun profesional sanitario e outro 29,4% expúxollo algunha vez. O 42,9%, en cambio, nin sequera valorou esa posibilidade.

Dar voz a quen coida

Compartir experiencias, expresar as dificultades e descubrir que outras persoas atravesan situacións similares tamén pode ser unha forma de sentirse acompañado e apoiado. “Falar sobre os coidados familiares é esencial para recoñecer unha realidade invisibilizada e profundamente humana”, sinala Alicia López de Ocáriz, directora médica de Grupo Cinfa e presidenta do Observatorio.

A través do movemento Cinfa polos coidados, a compañía farmacéutica leva anos traballando con ese propósito: lograr que os coidados familiares saian do ámbito privado e ocupen o lugar que merecen na conversación social, escoitando e dando visibilidade aos pacientes e a quen lles coida. Un compromiso que se materializa en iniciativas como o Observatorio Cinfa dos Coidados, a plataforma coidados.cinfa.com e o documental Coidar, no que Raquel comparte a súa historia.

Para ela, falar dunha experiencia que durante tanto tempo permaneceu portas dentro supuxo un descubrimento. “As persoas coidadoras non pensamos nunca que algo poida ser para o noso beneficio, senón que ten que ser para beneficio de alguén. Con todo, neste caso, creo que ao falar diso, tiven ese autorreconocimiento”.