Antonio Márquez, mestre de educación especial: «As altas capacidades esixen que os pais estean á altura e saiban acompañar aos seus fillos»

Que é a Roda do DUA?

A Roda do DUA é un recurso que creei hai bastante tempo. Inicialmente presenteino en formato PDF, como un círculo dividido en porcións. Dentro podíanse atopar diferentes aplicacións dixitais para favorecer a inclusión, a participación e a accesibilidade en función dos parámetros do Deseño Universal para a Aprendizaxe. Despois actualizámolo e agora está nun formato moito máis interactivo, con moitos máis recursos. Finalmente, desenvolvemos unha última variante con ferramentas de intelixencia artificial.

Para que serve?

Dependendo da utilidade e da proposta que faga o docente na aula, pode servirlle para xerar recursos e ferramentas de accesibilidade, audio, vídeo ou lectura fácil. Pero tamén pode utilizarse para que os propios alumnos empreguen esas ferramentas en clase e así facilitar as súas formas de aprender e de presentar o que aprenderon.

Pode pór algún exemplo?

Imaxine que queremos facilitar o acceso aos textos a alumnos que teñen dificultades para velos ou escoitalos nas condicións habituais de clase. Podemos proporcionar ferramentas dixitais que converten directamente o texto en audio. Así, o docente pode presentar a información tanto por escrito como en formato sonoro, de maneira que o alumno poida elixir unha ou outra vía e superar esa barreira. Pero tamén podemos ensinarlle a utilizar a ferramenta para que sexa capaz de xerar os seus propios audios a partir de textos. É dicir, existe unha dobre posibilidade de uso, tanto por parte do docente como do alumno.

Os alumnos con altas capacidades sempre debrían ter algún tipo de adaptación?

Trátase de axustarse ás súas formas de aprender, que poden ser diferentes ás do resto do alumnado por moitas cuestións: a súa alta velocidade de pensamento, as súas formas de interpretar a realidade ou os seus propios intereses e motivacións. Estas singularidades fan necesario que a propostas da aula sexan suficientemente abertas e flexibles. Trátase de deseñar situacións de aprendizaxe ou unidades didácticas nas que non haxa que facer algo específico e diferente para o alumno con altas capacidades, senón que a proposta teña suficiente versatilidade para servir a todos. Cada un pode traballar desde o seu nivel, coas súas propias formas de aprender e con distinta profundidade. A idea é que exista unha única proposta para toda a clase, pero cunha marxe de flexibilidade que permita que todos participen e acheguen.

Tamén introduce o uso de IA neste sistema

Na Roda do DUA con intelixencia artificial ensinamos como aproveitar as ferramentas generativas, como Gemini ou ChatGPT, e como escribir as instrucións, os chamados prompts, para obter recursos que faciliten a presentación de actividades e permitan superar barreiras. A intelixencia artificial pode xerar imaxes, adaptar textos a lectura fácil, proporcionar exemplos e contraejemplos ou crear actividades multinivel a partir dunha proposta inicial. O interesante é que, coa roda tradicional, o profesorado tiña que facer un esforzo extraordinario para aprender a utilizar cada aplicación. A intelixencia artificial reduce ese esforzo porque asume boa parte do traballo. Nós debemos saber que pedirlle, como facelo e con que obxectivos. Evidentemente, non todo o que devolve é bo nin útil, pero, se temos criterio, pode ser unha axuda moi importante para favorecer a inclusión de todo o alumnado, incluídos os estudantes con altas capacidades.

Ata onde pode chegar o uso do DUA e cando é necesario tomar outro tipo de medidas máis aló destas adaptacións?

O Deseño Universal para a Aprendizaxe propón que, cando planificamos unha actividade, pensemos de antemán que barreiras pode atopar o alumnado e tratemos de minimizalas para que poida realizar a tarefa sen obstáculos.Evidentemente, aínda que apliquemos estas estratexias, haberá alumnos que sigan necesitando medidas máis específicas e individuais, adaptadas ás súas características. Ese é o momento de ofrecerllas. Pero esas intervencións xa non serán tan desproporcionadas como o serían se non fixésemos nada desde o principio. Como sinala a Unesco, cando non se eliminan esas barreiras poden producirse actuacións moi desproporcionadas respecto ao resto de compañeiros, como elaborar currículos separados ou sacar ao alumno da aula para traballar outras cuestións.

Que lles diría a uns pais que se non saben como xestionar as altas capacidades dos seus fillos? Pode ser útil tamén para eles?

Coñecer e interpretar todas estas posibles axudas sempre vai ser positivo para os seus fillos. De todos os xeitos, se ven superados, hai que recordar que quen ten as altas capacidades son os fillos, non os pais. Eles deben converterse en bos guías e apoios, comprender as frustracións que poidan experimentar os seus fillos, as asincronías que presentan no seu desenvolvemento en diferentes ámbitos e acompañalos durante todo o proceso. As altas capacidades constitúen unha condición diferente que tamén esixe que os pais estean á altura e saiban acompañar aos seus fillos.

Como lle chegou ese recoñecemento da Unesco?

Foi case sen esperalo.Recibín un correo electrónico cunha publicación da Unesco na que aparecían numerosos recursos de todo o mundo considerados de interese para a atención á diversidade. A miña sorpresa foi descubrir que a miña roda estaba incluída. Ademais, aparecía a título persoal, mentres que practicamente todos os demais recursos foran elaborados por institucións ou grandes empresas. Foi unha sorpresa enorme, non mo esperaba de ningún xeito. Recibino con moita alegría.

Subscríbeche para seguir lendo