A memoria do xuíz Luis Pando, unha vacina social: «Non é ideoloxía, nin abrir feridas, é para non repetir inxustizas»

O xuíz Luis Pando Rivero foi vilmente asasinado e aínda así, morreu con esperanza no corazón, como o «home xusto, bo e xeneroso» que foi, apelativos acantoados durante anos na memoria de quen o tratou, por medo. A súa familia tivo que esperar á morte do ditador para publicar a súa necrolóxica en FARO DE VIGO.

«Non é hora de xulgar, deixo ao tempo e aos homes de boa vontade para que, no seu día, saiban honrar o meu nome, que parece vítima de ignominiosas calumnias». Así dicía nunha das cartas de despedida dirixida á súa familia antes do seu fusilamento, o 4 de decembro de 1936. Ese tempo chegou hoxe co descubrimento dunha placa nos xulgados de Vilagarcía, reunindo a case 200 persoas entre as cales había autoridades de todo o escalafón administrativo e da xudicatura, unidas por un sentimento de «reparación» á persoa e ao colectivo.

Os sucesivos discursos foron como un berro ao espertar da sociedade contra o «negacionismo», para desligar de ideoloxías a recuperación dunha memoria colectiva; repetindo ata a saciedade unha verdade que ensina a Historia da humanidade: «Non se trata de abrir feridas, a memoria é a base para que non se repitan as inxustizas. Os horrendos crimes».

Este acto simbólico impulsado por Ou Faiado dá Memoria e Iniciativa Cidadá pola Memoria Histórica «salda unha débeda», como expuxo o exmagistrado Baltasar Garzón, que tantas veces pisou xa Arousa para apoiar iniciativas como esta e que, a día de hoxe, preside a Comisión da Verdade para esclarecer violacións dos dereitos humanos durante a guerra e a ditadura, como parte do órgano colexiado do Consello da Memoria Democrática.

A súa presenza e outras, como a da exministra e fiscal Dolores Delgado; a fiscal superior de Galicia, Carmen Eiró; o delegado do Goberno Pedro Blanco; o alcalde de Vilagarcía, Alberto Varela, e doutras destacadas autoridades, deu pé aos compromisos, pero tamén ás peticións.

Margarita Teijeiro, como voceiro da comisión organizadora, anunciou que, así como solicitaron o certificado de reparación para Pando Rivero, apelarán as causas «de todos os vilagarciáns», recordando que foron case cen os cidadáns agraviados por «quen non tiñan capacidade xurídica, nin humana para quitar a vida aos seus veciños». Ao mesmo tempo que pediu ao Estado «ilegalizar aos grupos fascistas e expulsalos do Congreso».

Pero se alguén tivo protagonismo por encima dos protocolos foi a súa familia, as «primeiras vítimas» do asasinato do xuíz. Un dos seus netos, Luis Silva, debuxou a súa traxectoria vital –contada hai uns días en FARO- e puxo como exemplo da súa «dignidade» a presentación da súa dimisión para non formar parte dos manejos dos sublevados, pero era tarde: «En máis dunha ocasión interveu para evitar o desenfreo e os abusos. Non llo perdoaron nunca».

«Executado por defender a legalidade constitucional e a xustiza» ese foi o resultado, como apuntou o mestre de cerimonias e membro da comisión, Xosé Castro Ratón. Un «aviso a navegantes, vista a rapidez da súa condena, xuízo e execución», apuntou o rexedor vilagarcián, recordando que non pasara nin medio ano desde o golpe de estado contra o goberno constitucional da Segunda República.

O seu emocionado descendente tamén lanzou unha alerta compartida por outros intervinientes, o descoñecemento por parte das novas xeracións: «Non saben nada. Dislle da Guerra Civil coma se dislle a de Cuba», lamentou.

«A memoria non é cousa de ideoloxías, pensar así é unha aberración e un craso erro. Os dereitos humanos, se non os pelexamos, nos deshumanizamos, xa o estamos vendo», achegou Garzón, un referente internacional nesta pelexa. Reclamou aplicar a «vergoña» aos vitimarios: «O único que se lles pide é que recoñezan o ocorrido e leste é o sentido da Comisión da Verdade». Porque segundo o xurista, a xustiza española «ten unha gran débeda coa sociedade» e advertiu do «lastre que aínda acompaña a esa época tan escura da ditadura, que algúns intentan branquexar e influír nos mozos», ademais de sinalar «capítulos pendentes», como o «descoñecemento durante décadas de nosa propia historia».

Como presidente deste organismo estatal pediu a colectivos como estes arousáns, que viven «na loita constante e a maioría das veces en soidade, minimizados, ridiculizados…», que «participen para, todos xuntos, construír o presente e o futuro. Se calamos seremos cómplices do esquecemento e sería a maior traizón ás vítimas», engadiu case sen voz, produto dunha forte ronquera que non lle impediu terminar un discurso improvisado, pois «xa se dixo todo o que traía escrito. É o malo de falar o último», chanceou.

Pola súa banda, para a relatora da Sala Coordinadora de Dereitos Humanos e Memoria Democrática «a mellor homenaxe que podemos darlle quen teño responsabilidades é que o noso traballo sirva para algo» e animou a outros maxistrados e funcionarios presentes a «recordalas» en cada escrito, demanda, formación… «Que a xustiza que foi un elemento represor sexa un elemento sanador, de democracia». «Hoxe asumimos o compromiso de defender a xustiza, a dignidade e a legalidade democrática», engadiu a fiscal superior galega.

«Fronte ao esquecemento, respóndese coa verdade», clamou o delegado Pedro Blanco, que recibiu unha última petición por parte de Iniciativa Cidadá, que a canción dos presos de San Simón, que o director Antonio Caeiro rescatou por sobreviventes, e garda «como ouro en pano», e que recompuxo o grupo A Quenlla, convértase en himno oficial cando chegue a declaración oficial da illa como Lugar de Memoria Democrática.

En decembro cumpriranse 90 anos do asasinato de Pando, cuxo aspecto e nome quedou gravado en metal eterno na antesala dos xulgados. Antes chegou o seu nomeamento como Fillo Adoptivo de Vilagarcía, era natural de Asturias, e unha rúa. Tarde quizais, e coa mágoa de que «a súa muller e as súas fillas non o puideran ver», pero sempre se está a tempo para «non repetir inxustizas». El sabíao; deixou por escrito ese convencemento.

Subscríbeche para seguir lendo